W 2021 roku ukazało się badanie, które przyjrzało się wypaleniu rodzicielskiemu w 42 krajach jednocześnie. Zespół psycholożek Isabelle Roskam i Moïry Mikolajczak z Katolickiego Uniwersytetu w Louvain przebadał 17 409 rodziców, a różnice okazały się ogromne. W Tajlandii, na Kubie czy w Turcji kryteria wypalenia nie spełniał prawie nikt. W Stanach Zjednoczonych spełniało je 8,4% rodziców, w Belgii 7,9%, a w Polsce 7,3%. To trzeci najwyższy wynik ze wszystkich 42 krajów.
Równie ciekawe było to, czego te różnice nie wyjaśniały: ani liczba dzieci, ani ich wiek, ani liczba godzin, które rodzice z nimi spędzają. Najwięcej wyjaśniała kultura. Im bardziej indywidualistyczny kraj, tym więcej wypalonych rodziców. Autorki łączą to z tym, że wychowanie spoczywa tam bardziej na samych rodzicach, poprzeczka wisi wyżej, a wsparcia z zewnątrz jest mniej.
Jeśli otworzyłaś albo otworzyłeś ten artykuł, bo wieczorem łapiesz się na myśli „nie daję już rady jako matka” albo „nie daję już rady jako ojciec”, statystyka niewiele ci powie. Chcesz wiedzieć, czy to, co czujesz, to zwykłe zmęczenie, czy coś, co ma swoją nazwę.
Cztery objawy, które odróżniają je od zmęczenia
Zmęczony jest każdy rodzic. Wypalenie rodzicielskie to inny stan i badacze potrafią go precyzyjnie opisać. Kwestionariusz Parental Burnout Assessment (Roskam, Brianda i Mikolajczak, 2018) mierzy je za pomocą 23 stwierdzeń, które układają się w cztery obszary:
- Wyczerpanie rolą rodzica. To nie zmęczenie po ciężkim dniu. Wyczerpuje cię już sama myśl o tym, co czeka cię z dziećmi, a rano brakuje ci sił, zanim dzień w ogóle się zacznie.
- Emocjonalny dystans do dzieci. Robisz, co trzeba: posiłki, dowożenie, sprawdzanie lekcji. Ale jak na autopilocie i na prawdziwą rozmowę czy zabawę nie zostaje ci już nic.
- Przesyt. Z rodzicielstwa zniknęła radość. To, co kiedyś cieszyło, na przykład wspólne czytanie albo wycieczka, jest już tylko kolejnym punktem do odhaczenia.
- Kontrast z samym sobą. Nie poznajesz siebie. Krzyczysz tam, gdzie kiedyś miałeś cierpliwość, i wstydzisz się rodzica, którym się stałeś.
Ten ostatni objaw jest dla wypalenia rodzicielskiego typowy. Człowiek nie stracił zdolności bycia dobrym rodzicem, stracił do niej dostęp. I właśnie to boli najbardziej.
To nie depresja ani wypalenie zawodowe
Można zarzucić, że to tylko inna nazwa depresji albo wypalenia zawodowego, które ktoś przyniósł z pracy do domu. Badanie z 2020 roku na 3482 rodzicach pokazało, że nie (Mikolajczak i współpracownicy, Clinical Psychological Science). Pytania o te trzy stany wyraźnie rozdzieliły się w danych, a każdy z nich miał własne skutki. Przy wypaleniu zawodowym ludzie myśleli o odejściu z firmy. Przy wypaleniu rodzicielskim przybywało zaniedbywania dzieci i przemocy wobec nich, i to także po uwzględnieniu objawów depresji.
Rok wcześniej ten sam zespół opisał jeszcze jedną rzecz: wypaleni rodzice myślą o ucieczce, o tym, żeby po prostu wyjść i nie wrócić, i to znacznie częściej niż osoby z wypaleniem zawodowym czy z depresją. Nie dlatego, że nie kochają swoich dzieci. Z roli rodzica nie da się złożyć wypowiedzenia ani wziąć urlopu, a umysł, który nie widzi innego wyjścia, zaczyna szukać tego najbardziej radykalnego.
Te zdania nie mają cię przestraszyć. Są powodem, dla którego wypalenie rodzicielskie trzeba traktować poważnie, a nie czekać, aż minie samo.
Nie wypalają się źli rodzice, tylko ci, którzy chcą robić to dobrze
Badaczki z Louvain trafiły na ten temat przez pracę kliniczną. Spotykały rodziców, którzy według wszelkich oznak byli troskliwi i zaangażowani, a wyczerpanie zrobiło z nich dokładne przeciwieństwo tego, kim chcieli być. Wypalenie dotyka przede wszystkim ludzi, którzy stawiają sobie wysokie wymagania. Komu na rodzicielstwie nie zależy, ten się nie wypali.
Trudno jest też partnerowi, który stoi obok. Widzi rozdrażnienie, dystans, wybuchy i nie wie, czy ma się obrazić, czy martwić. Często pomaga tak, jak wydaje mu się najrozsądniej: „Idź się na chwilę położyć”. Godzina snu nie zmienia jednak tego, że cały dom stoi na jednej osobie. Żadne z was nie jest tu winowajcą. Stoicie przed tym samym problemem, tylko z różnych stron.
Dwie szale wagi
Najbardziej użyteczny model, jaki proponują badania, nazywa się równowagą między ryzykiem a zasobami (Mikolajczak i Roskam, 2018). Na jednej szali leży wszystko, co dokłada stresu, na drugiej wszystko, co go ujmuje. Wypalenie pojawia się wtedy, gdy szala ryzyka zbyt długo przeważa. W badaniu z dwoma pomiarami na 923 rodzicach ta proporcja wiarygodnie przewidywała wypalenie.
Po stronie ryzyka autorki wymieniają rodzicielski perfekcjonizm, niekończącą się listę obowiązków i prac domowych, słabe wsparcie ze strony drugiego rodzica i brak pomocy z zewnątrz. Po stronie zasobów: współczucie dla samego siebie, czas na odpoczynek, dobrą współpracę rodziców i wsparcie otoczenia.
Zwróć uwagę, jak wiele pozycji po obu stronach nie dotyczy dzieci, tylko tego, jak praca jest podzielona między dorosłymi. Dziecko o trudnym temperamencie dokłada ciężaru. Partner, który niesie swoją połowę, go ujmuje. A rodzic domyślny, czyli ten, na którego automatycznie spada każda gorączka, każdy formularz ze szkoły i każde „gdzie jest mój…?”, zaczyna dzień z szalą ryzyka załadowaną już od rana.
Duża część tego ciężaru to niewidzialna praca: myślenie o tym, co będzie potrzebne, zanim będzie potrzebne. Pilnowanie, kto ma kiedy bilans u pediatry, kiedy trzeba zapłacić za zajęcia dodatkowe i co jest już na dzieci za małe. Tę warstwę nazywa się obciążeniem psychicznym, po angielsku mental load, i właśnie dlatego partner często szczerze jej nie widzi. Nie rozumie, skąd takie wyczerpanie, skoro „dziś przecież nic szczególnego się nie działo”.
Cztery pytania na dzisiejszy wieczór
Poniższe pytania to nie diagnoza ani oficjalny test. Odwzorowują cztery obszary, które mierzy kwestionariusz badawczy, i pomogą ci zdecydować, czy pora o tym porozmawiać z partnerem albo ze specjalistą.
- Czy czujesz wyczerpanie już na myśl o jutrze z dziećmi, nawet po nocy, w którą się wyspałeś?
- Czy zdarza ci się zajmować dziećmi, ale bez prawdziwej obecności, bo na więcej brakuje ci sił?
- Czy masz poczucie, że masz już dość rodzicielstwa i nic w nim cię nie cieszy?
- Czy mówisz sobie, że nigdy nie chciałeś być takim rodzicem, i nie poznajesz siebie?
Jeśli na większość odpowiadasz „tak” i trwa to tygodnie, a nie dni, to nie jest chwilowy kaprys. To sygnał, że twoja szala ryzyka od dawna jest cięższa.
Jak sobie radzić: z jednej szali ująć, na drugą dołożyć
Z modelu wagi wynika też, co pomaga. Nie wystarczy dłużej pospać albo wziąć kąpiel. Trzeba zmienić proporcję: naprawdę zdjąć coś z obciążenia i coś dołożyć po stronie wsparcia.
Nazwijcie to głośno i razem. „Chyba już nie daję rady” albo „mam wrażenie, że już nie dajesz rady” to nie oskarżenie, tylko początek. Dopóki nikt tego nie mówi, wyczerpany rodzic stara się jeszcze bardziej, a partner nie wie, co się dzieje.
Oddawajcie całe zadania, nie pojedyncze czynności. „Powiedz mi, co mam zrobić” zostawia całe myślenie tej samej osobie. Ulga przychodzi dopiero wtedy, gdy druga osoba przejmuje wszystkie trzy fazy zadania: zauważa, że trzeba je zrobić, decyduje jak i je wykonuje. Pomaga też przyjęcie, że zadania nie są równie ciężkie. Załatwienie lekarza dla dziecka z gorączką waży inaczej niż wyniesienie śmieci, nawet jeśli jedno i drugie zajmuje kilka minut.
Zapewnijcie nieprzerwany odpoczynek. Nie „odpocznij, a ja w tym czasie zrobię obiad”, ale czas, w którym drugi rodzic zajmuje się wszystkim, a wyczerpana osoba nie musi być pod telefonem. Regularnie i w kalendarzu, nie „jak będzie czas”.
Świadomie obniżcie poprzeczkę. Perfekcjonizm leży po stronie ryzyka. Umówcie się, co przez kilka tygodni może być „wystarczająco dobre”: kolacja z zamrażarki, nieposkładane pranie, jedne zajęcia dodatkowe zamiast trzech.
Dobierzcie ludzi. Dziadkowie, sąsiedzi, inni rodzice ze szkoły, a jeśli się da, także płatna pomoc. Indywidualistyczna kultura z badania to dokładnie ta, w której nikt nie prosi o pomoc. Wsparcie z zewnątrz to pełnoprawny zasób, a nie przyznanie się do porażki.
Poszukaj pomocy specjalisty. Psycholog lub psychoterapeuta potrafi pracować z wypaleniem rodzicielskim. Kiedy zespół z Louvain leczył je ukierunkowaną interwencją, zmniejszało się też zaniedbywanie dzieci i przemoc wobec nich, w tym samym stopniu, w jakim malało samo wypalenie.
Jeśli pojawiają się myśli o ucieczce albo o tym, żeby zrobić krzywdę sobie lub dzieciom, nie czekaj. To nie wstyd, tylko objaw przeciążenia. Zadzwoń pod bezpłatny Kryzysowy Telefon Zaufania 116 123. W Wielkiej Brytanii ten sam numer, 116 123, łączy z organizacją Samaritans. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod 112.
Droga powrotna to nie jeden weekend
Z wypalenia rzadko wychodzi się jednym przełomowym momentem. Częściej równowaga przesuwa się powoli. Któregoś ranka zauważasz, że coś rozśmieszyło cię przy śniadaniu. Że czytałeś bajkę na dobranoc i nie przewijałeś przy tym w głowie jutrzejszej listy. Że znów poznajesz siebie w rodzicu, którym chciałeś być.
Nie stanie się tak dlatego, że dzieci nagle będą łatwiejsze albo że bardziej się postarasz. Stanie się tak, bo szala ryzyka przestała być tylko twoja. Kiedy drugi dorosły niesie swoją połowę także w głowie, nie tylko w rękach, i kiedy nie musisz żebrać o odpoczynek, rodzicielstwo znów ma miejsce na to, co najważniejsze: na same dzieci.
Wypalenie nie jest dowodem, że jesteś złym rodzicem. Jest dowodem, że zbyt długo niosłeś to wszystko sam.